Monthly Archives: July 2014

Anansi de overlever

inlaydvd2

In het programma Anansi Masters worden door de Stichting Vista Far Reaching Visuals de Anansi-verhalen nagereisd en opgenomen, zoals die nu verspreid over de wereld te horen zijn. Veel van de opnames zijn te vinden op www.anansimasters.net en de eerste reeks opnames werd op dubbel-DVD uitgegeven als Waarom alle verhalen Anansi’s naam dragen (2008). In Ghana werden toen de verhalen in het Twi opgenomen, en in Amsterdam en Rotterdam voornamelijk in het Nederlands. In de Nederlandse opnames komen we geroutineerde (professionele) vertellers tegen als Wijnand Stomp, Hilli Arduin en Olga Orman. Inmiddels is er een tweede dubbel-DVD geproduceerd met opnames gemaakt op Curaçao en op Aruba: Anansi Masters: The Story Continues (2012).

Wie een beetje romantisch is ingesteld, kan zich voorstellen dat er nu een historische lijn in beeld wordt gebracht: van de oude traditionele Afrikaanse Anansi-verhalen, naar de koloniale Caraïbische verhalen en tenslotte naar de contemporaine Nederlandse vertellingen. Maar let wel! Strikt genomen hebben we in alle gevallen met contemporaine verhalen te maken: we krijgen de verhalen te horen zoals ze NU in Ghana, op Curaçao, Aruba, in Amsterdam en Rotterdam verteld worden. Alle vertellers zijn levende vertellers van NU, en dat geldt evengoed voor de Ghanese boer Kojo Anim, als voor performer Wijnand Stomp. En natuurlijk kunnen we in alle verhalen wel wat van hun roots zien, maar je weet bij mondelinge overlevering van verhalen nooit goed wat nu echt oud is, en wat er nieuw bijverzonnen is. Daar kan je alleen maar achter komen als alle Anansi-verhalen steeds systematisch waren opgetekend – quod non. Pas tegen het eind van de twintigste eeuw vlamt de belangstelling ineens in alle hevigheid weer op: de Anansi-verhalen moeten vastgelegd worden, opgetekend en weer naverteld, onderwezen en gekoesterd, omdat ze onlosmakelijk deel uitmaken van een cultuur van Afrikanen, diaspora, slavernij en kolonialisme, bevrijding en emancipatie, zelfbewustzijn en emigratie.

De Ghanese Anansi van vandaag moet je eigenlijk met een vergrootglas zoeken. Álle dierverhalen, álle fabels heten in Ghana tegenwoordig Anansiverhalen (daar bestaat zelfs een Anansiverhaal over). In de eerste DVD-opnames uit Ghana horen we veel fabels, maar komt Anansi zelf zelden opdraven. Toch mogen we uit oudere literatuur wel aannemen dat de Afrikaanse Anansi de Spin een half-goddelijke status had, en een bemiddelende rol tussen god en de mensen vervulde. Anansi is daarbij lang niet altijd een sympathiek of betrouwbaar wezen.

Zijn mythische status verliest Anansi in de Caraïben: hier wordt hij een aardse spin met een gezin, terwijl zijn rol van trickster verder wordt uitvergroot. Van de West-Indische verhalen wordt vaak beweerd dat ze onlosmakelijk verbonden zijn met de slavernij. De geschiedenis van de Afrikanen in de West-Indies is zeker onlosmakelijk verbonden met de slavernij. In bepaalde verhalen – een minderheid overigens – zie je dat nog terug: daarin moet Kompa Nanzi het als kleine spin opnemen tegen grote machthebbers als de koning, Shon Arei, en zijn handlanger Cha Tiger. In de meerderheid van de verhalen neemt Nanzi het niet op tegen zijn meerderen, maar tegen gelijken of minderen. In die verhalen is er altijd maar schaarste, heeft Nanzi altijd maar honger, en heeft hij vaak vele gezinsmonden te voeden. Al deze verhalen wijzen qua ouderdom op de periode vlak nà de afschaffing van de slavernij, een periode die werd gekenmerkt door misoogsten en hongersnood. Je zou kunnen zeggen dat de Nanzi-verhalen die nu op Curaçao en Aruba verteld worden uiteindelijk een eeuw tot anderhalve eeuw oud kunnen zijn. In nagenoeg alle verhalen betoont Anansi zich een survivor overigens: Anansi forever!

Verder is de mondelinge overlevering niet alleen maar afhankelijk van verhalen die doorverteld werden. Meer en meer begint het tot onderzoekers door te dringen, hoe belangrijk schriftelijke optekeningen, tijdschriften en boeken zijn geweest. De Arubaanse vertelster Desiree Correa maakt dat eens te meer duidelijk, want zij zwaait dankbaar met de heruitgave van het tweetalige boek van Nilda Pinto getiteld Hoe Nanzi de Koning Beetnam uit 2006. Ruim de helft van de verhalen die op de DVD verteld worden, staan ook in het boek van Pinto. Ik heb ooit in het algemeen het aantal verhalen proberen te tellen waarin Anansi voorkomt: op zeker moment bleef ik steken op een repertoire van circa 130 verhalen, want daarna kwam ik alleen maar versies van de bekende verhalen tegen. Op de dubbel-DVD Anansi Masters: The Story Continues staan echter weer zes nieuwe Anansi-verhalen, waaronder het verhaal ‘Hoe Anansi zijn Afro-kapsel verloor’. Het lijkt er verder op alsof met name de verhalen over Kompa Nanzi tegen de koning of tegen de tijger erg populair zijn gebleven: is dat een bewust opgehaalde herinnering aan een onrechtvaardig verleden, of scheppen de vertellers gewoon plezier in een optimaal ondeugende Nanzi?

Ronden we het geschiedverhaal af: in de twintigste eeuw komt er een migratiestroom op gang naar het land van de voormalige kolonisators. Alhoewel het vertellen van Anansi-verhalen aanvankelijk lijkt in te zakken, treedt er met het toenemende zelfbewustzijn een ommekeer op: de Anansi-vertelcultuur krijgt een boost, en het missiewerk lijkt bovenal vanuit Nederland op gang te komen. Inmiddels kunnen we stellen dat Anansi als cultuurfenomeen weer voldoende op de kaart is gezet om de komende decennia te overleven. Maar hoe overleeft hij in Nederland? De woorden ‘verharmlosung’, ‘verburgerlijking’, en ‘vertrutting’ vallen. Laten we wel wezen: wat Nanzi in het verleden bij tijd en wijle uithaalde, was destijds in een verhaal wel lollig, maar is volgens moderne maatstaven gemeen, immoreel of zelfs crimineel. In de oude Caraïbische verhalen gaat Nanzi soms letterlijk over lijken om aan een beetje voedsel te komen. Dat is echt niet meer van deze tijd. En dus worden de verhalen in Nederland soms anders herverteld of herschreven. Hoe Anansi het tumbafestival won van Olga Orman en Johan Volkerijk is bijvoorbeeld een alleraardigst kinderboekje en kindervertelling geworden, maar in feite veel te lief en te braaf. Anansi is niet meer de ouderwetse etterbak-van-een-egoïst (net zoals de Nederlandse Reinaert de Vos ooit was, maar die nu ook grotendeels zijn streken lijkt te hebben verloren). Veel te vaak is de angel uit het verhaal in Nederland – dat vind ik persoonlijk jammer, maar het is ook alleszins een teken des tijds.

De DVD Anansi Masters: The Story Continues bevat 32 Nanzi-verhalen: 18 uit Curaçao en 14 van Aruba. De vrouwelijke vertellers zijn licht in de meerderheid: er zijn 14 mannen aan het woord en 18 vrouwen. Verschillende vertellers worden aan het eind kort geïnterviewd en het is opvallend hoe vaak de vrouwen antwoorden dat ze kleuterjuf, schooljuf of theaterdocent zijn. Het lijkt me niet teveel gezegd dat de revitalisering van Nanzi voor een flink deel te danken is aan vrouwen in het onderwijs. De geïnterviewden antwoorden op de vraag ‘Wanneer hoorde je voor het eerst Nanzi-verhalen?’ vaker “op school” dan “thuis”. Op de DVD wordt één verhaal in het Engels verteld, maar de rest is in een zoetgevooisd papiamento/papiamentu – ze krijgen steeds een ondertiteling in het Engels.

De opnames in Ghana en Curaçao zijn wat minder van geluidskwaliteit vanwege de buitenopnamen: er is respons uit het publiek of veel omgevingslawaai en zelfs een onrustig beeld: op Curaçao lopen voortdurend mensen achter langs het beeld en er rijden telkens auto’s voorbij. Vlakbij wordt feestelijke muziek gedraaid, en als er een luidruchtige toeristenbus voorbij komt, moet de vertelster gewoon even stil houden. Hoe anders zijn de opnamen in Aruba, Rotterdam en Amsterdam: hier zijn de opnames in een gesloten ruimte met goed gerichte opname-apparatuur. Deze opnames zijn beter te volgen omdat ze meer voldoen aan een ‘westers verwachtingspatroon’: naar een verteller luistert men aandachtig en is het verder stil.

Een leuk verhaal vond ik ‘Nanzi en de vloek van Cinco’ van Armine Marisol Medina Acosta. In het interview vertelde ze dat ze het verhaal deels zelf had geschreven, geïnspireerd op een Jamaicaans verhaal dat ze op internet had gevonden. Als ik me niet vergis heeft Hilli Arduin dit verhaal ook op haar repertoire, over ‘Heks Vijf’. Misschien wel het leukste verhaal – ook goed qua performance – vond ik het verhaal ‘Nanzi’s spelletje’ van Laurina Leshomme, waarin Anansi mensen uitdaagt om hem drie woorden na te zeggen. Bij het tweede woord roept Anansi “Fout!!” en de mensen worden voortdurend bozer, tot ze het uiteindelijk begrijpen. Overigens heb ik in een aflevering van Sprookjesboom de Heks van de Efteling hetzelfde verhaal horen vertellen. Goede verhalen vertellen zichzelf als het ware gewoon door…

Nu is het natuurlijk nog wachten tot Anansi Masters opnames op DVD zet van de Anansi Tories zoals ze nu in Suriname worden verteld – hopelijk weet het project ook hier weer voldoende subsidie voor te werven.

DVD: Anansi Masters: The Story Continues. Nanzi Stories from Curaçao and Aruba. Vista Far Reaching Visuals Foundation, 2012. More information: www.anansimasters.net

Advertisements

Leave a comment

Filed under Uncategorized